Aktualności

Osteopenia a osteoporoza – czym się różnią i kiedy rośnie ryzyko złamania?

Osteopenia i osteoporoza oznaczają obniżoną gęstość mineralną kości, ale nie są tym samym rozpoznaniem. Osteopenia wskazuje na mniejszą masę kostną, natomiast osteoporoza wiąże się z wyraźnie zwiększoną podatnością kości na złamania. Granicę pomiędzy nimi pomaga określić wynik densytometrii, jednak sama wartość T-score nie wystarcza do pełnej oceny stanu układu kostnego. W Medikar – Mokotowskim Centrum Osteoporozy oceniamy wynik badania w połączeniu z wiekiem pacjenta, przebytymi złamaniami, chorobami współistniejącymi, stosowanymi lekami i innymi czynnikami ryzyka. Na tej podstawie lekarz ustala, czy wystarczy profilaktyka i okresowa kontrola, czy konieczne jest rozpoczęcie leczenia osteoporozy.

Najważniejsze informacje

• Osteopenia oznacza obniżoną masę kostną, ale nie jest równoznaczna z osteoporozą.
• U kobiet po menopauzie i mężczyzn po 50. roku życia osteopenii odpowiada T-score poniżej –1,0, ale powyżej –2,5.
• Wynik T-score równy lub niższy niż –2,5 wskazuje na osteoporozę w ocenie densytometrycznej.
• Ryzyko złamania zależy nie tylko od gęstości kości, lecz także od wieku, przebytych złamań, chorób, stosowanych leków i podatności na upadki.
• Osoba z osteopenią może mieć wysokie ryzyko złamania i wymagać leczenia.
• Prawidłowy lub tylko nieznacznie obniżony wynik densytometrii nie wyklucza osłabionej wytrzymałości kości.
• Po złamaniu niskoenergetycznym należy ocenić ryzyko kolejnych złamań i stan układu kostnego.
• W Medikar wykonujemy densytometrię oraz prowadzimy specjalistyczne konsultacje dotyczące diagnostyki i leczenia osteoporozy.

Czym jest osteopenia?

Osteopenia to określenie stosowane, gdy gęstość mineralna kości jest niższa od wartości uznawanej za prawidłową, ale nie osiąga jeszcze zakresu odpowiadającego osteoporozie. Coraz częściej używa się również bardziej precyzyjnego określenia: niska masa kostna.

U kobiet po menopauzie i mężczyzn po 50. roku życia osteopenię rozpoznaje się densytometrycznie przy wyniku T-score:

• niższym niż –1,0,
• ale wyższym niż –2,5.

Osteopenia nie musi oznaczać wczesnego etapu osteoporozy. U części pacjentów masa kostna pozostaje przez wiele lat stabilna, natomiast u innych stopniowo się zmniejsza. Znaczenie wyniku zależy przede wszystkim od wieku, tempa utraty kości oraz obecności dodatkowych czynników zwiększających ryzyko złamania.

Sama niska masa kostna nie oznacza więc automatycznie wysokiego ryzyka. Wynik densytometrii należy zawsze interpretować w szerszym kontekście klinicznym.

Czym jest osteoporoza?

Osteoporoza jest chorobą szkieletu, w której zmniejsza się wytrzymałość kości i wzrasta podatność na złamania. U kobiet po menopauzie oraz mężczyzn po 50. roku życia densytometrycznym kryterium rozpoznania jest T-score równy lub niższy niż –2,5 w odpowiednim miejscu pomiaru, najczęściej w obrębie:

• szyjki kości udowej,
• całego biodra,
• odcinka lędźwiowego kręgosłupa.

Rozpoznanie nie zawsze opiera się jednak wyłącznie na wyniku densytometrii. Złamanie biodra lub kręgu powstałe wskutek niewielkiego urazu jest istotnym sygnałem osłabienia kości, nawet jeżeli T-score nie znajduje się w zakresie odpowiadającym osteoporozie. Osteoporoza przez długi czas może nie powodować bólu ani innych charakterystycznych dolegliwości. Pierwszym zauważalnym objawem choroby bywa dopiero złamanie nadgarstka, kręgu, kości ramiennej albo bliższego końca kości udowej.

Osteopenia a osteoporoza – najważniejsze różnice

Cecha	Osteopenia	Osteoporoza
Wynik T-score	poniżej –1,0 i powyżej –2,5	–2,5 lub mniej
Gęstość mineralna kości	obniżona	znacznie obniżona
Ryzyko złamania	zróżnicowane	zazwyczaj podwyższone
Leczenie farmakologiczne	zależy od całkowitego ryzyka złamania	często występują wskazania do leczenia
Znaczenie innych czynników ryzyka	bardzo duże	również bardzo duże
Dalsze postępowanie	profilaktyka, diagnostyka przyczyn, czasem leczenie	leczenie, profilaktyka złamań i regularna kontrola

Zakresy T-score pomagają sklasyfikować wynik densytometrii, ale nie powinny być jedyną podstawą decyzji dotyczącej dalszego postępowania.

Co oznacza T-score w densytometrii?

T-score pokazuje, jak gęstość mineralna kości pacjenta różni się od średniej wartości uzyskiwanej przez zdrowe młode osoby tej samej płci. Wynik przedstawiany jest w jednostkach odchylenia standardowego:

• T-score –1,0 lub wyższy – wynik prawidłowy,
• T-score poniżej –1,0 i powyżej –2,5 – niska masa kostna, czyli osteopenia,
• T-score –2,5 lub niższy – wynik odpowiadający osteoporozie.

Klasyfikację tę stosuje się przede wszystkim u kobiet po menopauzie oraz mężczyzn od 50. roku życia.

U kobiet przed menopauzą, młodszych mężczyzn i dzieci większe znaczenie ma Z-score, czyli porównanie wyniku z osobami w podobnym wieku i tej samej płci. U mężczyzny przed 50. rokiem życia nie należy rozpoznawać osteoporozy wyłącznie na podstawie obniżonej gęstości mineralnej kości.

Dlaczego sam wynik T-score nie określa ryzyka złamania?

Gęstość mineralna kości jest ważnym elementem oceny ich wytrzymałości, ale nie pozwala samodzielnie określić rzeczywistego ryzyka złamania. Dwie osoby z takim samym wynikiem T-score mogą różnić się wiekiem, stanem zdrowia, historią wcześniejszych urazów oraz podatnością na upadki, a tym samym mieć zupełnie inne rokowanie.

Podczas konsultacji lekarz uwzględnia m.in. przebyte złamania, złamanie biodra u rodziców, niską masę ciała, palenie tytoniu, nadmierne spożywanie alkoholu oraz przewlekłe stosowanie glikokortykosteroidów. Znaczenie mają również choroby przyspieszające utratę masy kostnej, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, zaburzenia hormonalne, choroby nerek i przewodu pokarmowego, a także długotrwałe unieruchomienie.

W całościowej ocenie można wykorzystać kalkulator FRAX, który pomaga oszacować dziesięcioletnie prawdopodobieństwo złamania biodra oraz innych głównych złamań osteoporotycznych. Jego wynik powinien być interpretowany przez lekarza w połączeniu z densytometrią, wywiadem i aktualnym stanem pacjenta.

Czy osteopenia zwiększa ryzyko złamania?

Osteopenia oznacza niższą niż prawidłowa gęstość mineralną kości, dlatego wymaga oceny ryzyka. Nie każda osoba z takim wynikiem potrzebuje leczenia farmakologicznego, ale nie należy go również bagatelizować.

Ryzyko złamania jest większe, gdy osteopenii towarzyszą:

• wcześniejsze złamanie po niewielkim urazie,
• podeszły wiek,
• częste upadki,
• wyraźne obniżenie wzrostu,
• przewlekłe leczenie glikokortykosteroidami,
• szybkie zmniejszanie gęstości mineralnej kości,
• choroby przyspieszające utratę masy kostnej,
• bardzo niska masa ciała.

Pacjent z osteopenią i dodatkowymi czynnikami ryzyka może być bardziej narażony na złamanie niż młodsza osoba z T-score poniżej –2,5, ale bez innych obciążeń. O potrzebie leczenia nie decyduje więc wyłącznie nazwa rozpoznania.

Czym jest złamanie niskoenergetyczne?

Złamanie niskoenergetyczne powstaje pod wpływem siły, która nie powinna doprowadzić do uszkodzenia zdrowej kości. Typowym przykładem jest złamanie po upadku z własnej wysokości.

Najczęściej dotyczy:

• kręgów,
• bliższego końca kości udowej,
• nadgarstka,
• kości ramiennej,
• miednicy.

Każde takie złamanie u osoby dorosłej, szczególnie po 50. roku życia, powinno skłonić do oceny gęstości mineralnej kości i prawdopodobieństwa kolejnych urazów. Największe ryzyko następnego złamania występuje w pierwszych latach po wcześniejszym incydencie.

Kiedy warto wykonać densytometrię?

Densytometria DXA jest podstawowym badaniem służącym do pomiaru gęstości mineralnej kości. Najczęściej obejmuje odcinek lędźwiowy kręgosłupa i bliższy koniec kości udowej. Badanie jest krótkie, bezbolesne i wiąże się z niewielką dawką promieniowania rentgenowskiego. Profilaktyczne wykonanie densytometrii zaleca się przede wszystkim kobietom od 65. roku życia oraz mężczyznom od 70. roku życia. Badanie może być potrzebne wcześniej u kobiet po menopauzie i młodszych mężczyzn, jeżeli występują u nich dodatkowe czynniki ryzyka osłabienia kości.

Wskazaniem jest także przebyte złamanie niskoenergetyczne, przewlekłe przyjmowanie leków przyspieszających utratę masy kostnej oraz obecność chorób wpływających na metabolizm kości. Densytometrię wykorzystuje się również przed rozpoczęciem leczenia osteoporozy i podczas monitorowania jego skuteczności. O terminie badania powinien decydować lekarz, uwzględniając wiek, stan zdrowia i indywidualne ryzyko złamania.

Co zrobić po rozpoznaniu osteopenii?

Wynik wskazujący na osteopenię wymaga ustalenia przyczyny obniżonej masy kostnej i oceny prawdopodobieństwa złamania. Postępowanie nie powinno ograniczać się wyłącznie do zalecenia wapnia, witaminy D oraz ponownego wykonania densytometrii po kilku latach.

Lekarz analizuje jakość i wynik badania, historię wcześniejszych złamań, tempo zmian gęstości kości, przyjmowane leki oraz choroby współistniejące. Bierze również pod uwagę sposób żywienia, poziom aktywności fizycznej, masę ciała i ryzyko upadków. W zależności od obrazu klinicznego może zlecić badania laboratoryjne dotyczące m.in. gospodarki wapniowo-fosforanowej, stężenia witaminy D, funkcji nerek, tarczycy lub innych zaburzeń metabolicznych.

U pacjentów z niewielkim ryzykiem złamania podstawą postępowania jest profilaktyka, regularna aktywność, odpowiednia dieta i okresowa kontrola. Jeżeli osteopenii towarzyszy przebyte złamanie niskoenergetyczne, wysoki wynik FRAX lub inne istotne czynniki ryzyka, lekarz może zalecić leczenie farmakologiczne mimo wyniku T-score, który nie osiągnął jeszcze wartości odpowiadającej osteoporozie.

Jak leczy się osteoporozę?

Leczenie dobiera się do wieku, płci, przyczyny choroby, przebytych złamań i stopnia ryzyka kolejnego urazu. Jego najważniejszym celem nie jest jedynie poprawa wyniku densytometrii, lecz przede wszystkim ograniczenie ryzyka złamań. Postępowanie obejmuje odpowiednio dobrane leczenie farmakologiczne, zapewnienie właściwej podaży wapnia i białka, wyrównanie niedoboru witaminy D oraz regularną aktywność fizyczną. Ważne są również trening równowagi, ograniczenie ryzyka upadków, zaprzestanie palenia i zmniejszenie nadmiernego spożycia alkoholu. W zależności od stopnia zagrożenia stosuje się leki ograniczające rozkład tkanki kostnej albo preparaty pobudzające jej odbudowę. Wybór, kolejność i czas stosowania terapii wymagają indywidualnej decyzji lekarza oraz regularnego monitorowania. Nie należy samodzielnie przerywać leczenia po uzyskaniu poprawy wyniku densytometrii. Dalsze postępowanie zależy od rodzaju stosowanego leku, czasu terapii i aktualnego ryzyka złamania.

Jak aktywność fizyczna wpływa na kości?

Ruch jest ważnym elementem profilaktyki zarówno osteopenii, jak i osteoporozy. Szczególne znaczenie mają ćwiczenia wykonywane w obciążeniu, trening wzmacniający główne grupy mięśni oraz zadania poprawiające równowagę i koordynację.

Program powinien uwzględniać wiek, kondycję, przebyte złamania i ryzyko upadku. Osoby po złamaniach kręgów wymagają szczególnej ostrożności podczas głębokich skłonów, gwałtownych skrętów tułowia i ćwiczeń z dużym obciążeniem.

Regularny trening oporowy pomaga zachować siłę mięśni i wspiera układ kostny, natomiast ćwiczenia równoważne zmniejszają podatność na upadki. Sam spacer poprawia wydolność, ale nie zastępuje w pełni treningu siłowego i równoważnego.

Jak często kontrolować gęstość kości?

Termin kolejnej densytometrii ustala się indywidualnie. Zależy on od wyjściowego wyniku, wieku pacjenta, tempa utraty kości, stosowanego leczenia oraz występowania nowych złamań lub czynników ryzyka.

Kontrolne badanie powinno być wykonywane wtedy, gdy jego wynik może wpłynąć na dalsze postępowanie. Zbyt częste powtarzanie densytometrii może nie przynieść dodatkowych informacji, ponieważ zmiana gęstości kości musi przekroczyć naturalny błąd pomiaru urządzenia.

Kolejne pomiary najlepiej wykonywać w tej samej placówce i na tym samym aparacie. Ułatwia to wiarygodne porównanie rezultatów i ocenę rzeczywistych zmian.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Konsultacja lekarska jest szczególnie wskazana, gdy:

• doszło do złamania po niewielkim upadku,
• densytometria wykazała osteopenię lub osteoporozę,
• wystąpił nagły ból kręgosłupa bez wyraźnego urazu,
• wzrost obniżył się o kilka centymetrów,
• sylwetka stała się bardziej pochylona,
• pacjent przewlekle przyjmuje glikokortykosteroidy,
• występują choroby związane z osłabieniem kości,
• w rodzinie występowały złamania biodra,
• kolejne badanie wskazuje na wyraźne zmniejszenie gęstości kości.

Wczesna ocena pozwala rozpocząć profilaktykę lub leczenie przed wystąpieniem kolejnego złamania.

Osteopenia a osteoporoza – najczęściej zadawane pytania

Źródła:

1. International Society for Clinical Densitometry: „2023 ISCD Official Adult Positions”
2. National Osteoporosis Guideline Group: „Clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis – NOGG”
3. LeBoff M.S. i wsp.: „The clinician’s guide to prevention and treatment of osteoporosis”, „Osteoporosis International”
4. Brooke-Wavell K. i wsp.: „Strong, steady and straight: UK consensus statement on physical activity and exercise for osteoporosis”, „British Journal of Sports Medicine”