Aktualności

Staw łokciowy – budowa, funkcje i najczęstsze urazy

Staw łokciowy jest jednym z najważniejszych elementów kończyny górnej. Dzięki niemu można zginać i prostować rękę, obracać przedramię, podnosić przedmioty, podpierać się, pracować przy komputerze, uprawiać sport i wykonywać precyzyjne czynności dłonią. Choć na co dzień łokieć wydaje się prostym „zawiasem”, w rzeczywistości jest złożonym układem kości, więzadeł, mięśni, ścięgien, nerwów i powierzchni stawowych.

Dolegliwości bólowe w okolicy łokcia mogą mieć różne przyczyny. Czasami są skutkiem urazu, na przykład upadku, uderzenia lub zwichnięcia. Innym razem rozwijają się stopniowo w wyniku przeciążenia, powtarzalnych ruchów, pracy manualnej, treningu sportowego albo długotrwałego napinania mięśni przedramienia. W diagnostyce bólu łokcia ważne jest określenie, czy problem dotyczy stawu, ścięgien, więzadeł, kaletki, nerwu czy kości.

Jak jest zbudowany staw łokciowy?

Staw łokciowy tworzą trzy kości: kość ramienna, kość łokciowa i kość promieniowa. Wspólnie budują one kilka połączeń stawowych, które umożliwiają zginanie, prostowanie oraz obracanie przedramienia. Dzięki temu ręka może nie tylko przybliżać się do ciała i oddalać od niego, ale także ustawiać dłoń wnętrzem do góry lub do dołu.

W obrębie łokcia wyróżnia się połączenie ramienno-łokciowe, ramienno-promieniowe i promieniowo-łokciowe bliższe. Pierwsze odpowiada głównie za zginanie i prostowanie. Kolejne uczestniczą w ruchach przedramienia, takich jak odwracanie i nawracanie. Stabilność łokcia zależy od kształtu kości, torebki stawowej, więzadeł pobocznych, mięśni oraz ścięgien. Staw łokciowy jest złożonym stawem maziowym, który łączy funkcję zawiasową z możliwością rotacji przedramienia¹.

Jakie ruchy wykonuje łokieć?

Najbardziej oczywistym ruchem łokcia jest zginanie i prostowanie. Dzięki niemu można podnieść kubek do ust, ubrać się, oprzeć dłonie o blat, podnieść torbę lub wykonać ćwiczenie siłowe. Równie ważna jest jednak praca przedramienia, czyli nawracanie i odwracanie. To właśnie te ruchy pozwalają przekręcić klucz w zamku, używać śrubokręta, obrócić dłoń podczas podawania przedmiotu albo zmienić chwyt.

Łokieć współpracuje z barkiem, nadgarstkiem i dłonią. Jeśli ruch w jednym z tych obszarów jest ograniczony, pozostałe części kończyny mogą przejmować większe obciążenie. Dlatego ból łokcia nie zawsze wynika wyłącznie z samego stawu. Czasem jego przyczyną jest przeciążenie mięśni przedramienia, nieprawidłowa technika pracy ręką, ograniczenie ruchomości barku albo zbyt duże obciążenie nadgarstka.

Jakie struktury stabilizują staw łokciowy?

Za stabilność łokcia odpowiadają przede wszystkim powierzchnie stawowe kości, więzadła poboczne i mięśnie. Po stronie przyśrodkowej ważne jest więzadło poboczne łokciowe, często określane też jako UCL. Po stronie bocznej znajduje się kompleks więzadła pobocznego promieniowego. Dodatkowo głowa kości promieniowej jest utrzymywana przez więzadło pierścieniowate.

W okolicy łokcia przebiegają również ważne nerwy, w tym nerw łokciowy, który znajduje się płytko w okolicy tzw. „śmiesznej kostki”. Uderzenie w tę okolicę może powodować charakterystyczne mrowienie promieniujące do przedramienia, palca małego i serdecznego. Jeśli nerw łokciowy jest przewlekle drażniony lub uciskany, mogą pojawiać się objawy takie jak drętwienie, osłabienie chwytu i zaburzenia czucia.

Dlaczego łokieć jest podatny na przeciążenia?

Łokieć uczestniczy w wielu powtarzalnych ruchach. Pracuje podczas pisania, korzystania z myszki, podnoszenia przedmiotów, ćwiczeń siłowych, gry w tenisa, golfa, siatkówkę, koszykówkę, sporty walki czy rzuty. Mięśnie przedramienia przyczepiają się w okolicy nadkłykci kości ramiennej, dlatego wielokrotne napinanie zginaczy lub prostowników nadgarstka może prowadzić do bólu po wewnętrznej albo zewnętrznej stronie łokcia.

Przeciążenia często rozwijają się stopniowo. Początkowo ból pojawia się tylko po wysiłku, później podczas konkretnych ruchów, a z czasem także przy zwykłych czynnościach, takich jak podniesienie kubka, odkręcenie słoika, praca przy komputerze lub uścisk dłoni. W takich sytuacjach ważne jest nie tylko wyciszenie bólu, ale też znalezienie przyczyny przeciążenia.

Najczęstsze urazy i problemy w obrębie stawu łokciowego

Dolegliwości łokcia mogą wynikać zarówno z nagłego urazu, jak i z przeciążenia. Niektóre problemy dotyczą głównie sportowców, inne często występują u osób pracujących manualnie albo długo korzystających z komputera.

Do częstych problemów w obrębie łokcia należą:

• łokieć tenisisty, czyli ból po zewnętrznej stronie łokcia związany z przeciążeniem przyczepów prostowników nadgarstka,
• łokieć golfisty, czyli ból po wewnętrznej stronie łokcia związany z przeciążeniem przyczepów zginaczy nadgarstka,
• zapalenie kaletki łokciowej,
• zwichnięcie stawu łokciowego,
• złamanie wyrostka łokciowego,
• złamanie głowy kości promieniowej,
• uszkodzenie więzadeł pobocznych,
• przeciążenia ścięgien bicepsa lub tricepsa,
• ucisk nerwu łokciowego,
• sztywność łokcia po urazie lub unieruchomieniu.

Ból łokcia u dorosłych może pochodzić z różnych struktur. Ból z przodu łokcia bywa związany między innymi ze ścięgnem bicepsa, ból z tyłu z kaletką lub wyrostkiem łokciowym, ból boczny z łokciem tenisisty, a ból przyśrodkowy z łokciem golfisty lub strukturami więzadłowymi².

Łokieć tenisisty – czy dotyczy tylko tenisistów?

Łokieć tenisisty to potoczna nazwa dolegliwości bólowych po zewnętrznej stronie łokcia. Problem najczęściej dotyczy przyczepów mięśni prostujących nadgarstek i palce. Mimo nazwy nie występuje wyłącznie u tenisistów. Może pojawić się u osób pracujących przy komputerze, mechaników, stolarzy, osób często używających narzędzi, trenujących siłowo albo wykonujących powtarzalne ruchy chwytu i prostowania nadgarstka.

Ból zwykle narasta stopniowo. Może pojawiać się przy podnoszeniu przedmiotów, ściskaniu dłoni, odkręcaniu słoika, trzymaniu kubka albo pracy z myszką. Leczenie często obejmuje ograniczenie prowokujących ruchów, ćwiczenia wzmacniające, rozciąganie, pracę nad techniką ruchu i stopniowy powrót do obciążeń. Program ćwiczeń przy zapaleniu nadkłykcia powinien uwzględniać zarówno poprawę wytrzymałości mięśni, jak i zwiększenie tolerancji na powtarzalne obciążenia ³.

Łokieć golfisty – ból po wewnętrznej stronie łokcia

Łokieć golfisty dotyczy bólu po przyśrodkowej, czyli wewnętrznej stronie łokcia. Najczęściej wiąże się z przeciążeniem przyczepów mięśni zginających nadgarstek i palce. Dolegliwości mogą pojawiać się przy chwytaniu, zginaniu nadgarstka, przenoszeniu cięższych przedmiotów, pracy narzędziami, ćwiczeniach siłowych albo sportach wymagających mocnego chwytu.

W tej okolicy przebiega również nerw łokciowy, dlatego przy bólu po wewnętrznej stronie łokcia trzeba zwrócić uwagę na drętwienie, mrowienie lub osłabienie palców. Jeśli objawy promieniują do palca małego i serdecznego, problem może dotyczyć nie tylko przeciążenia ścięgien, ale także drażnienia nerwu.

Zwichnięcie łokcia – kiedy dochodzi do urazu?

Zwichnięcie łokcia najczęściej powstaje po upadku na wyprostowaną rękę. Dochodzi wtedy do utraty prawidłowego kontaktu powierzchni stawowych. Łokieć może być zdeformowany, bardzo bolesny, obrzęknięty i niemożliwy do poruszania. Zwichnięcie wymaga pilnej pomocy medycznej, ponieważ może współwystępować ze złamaniami, uszkodzeniami więzadeł, naczyń lub nerwów.

Po nastawieniu stawu ważna jest kontrola stabilności oraz ocena, czy nie doszło do dodatkowych uszkodzeń. Zbyt długie unieruchomienie może sprzyjać sztywności, ale zbyt szybki powrót do obciążania może być ryzykowny przy niestabilności. W zwichnięciach łokcia często mogą występować uszkodzenia towarzyszące, w tym złamania głowy kości promieniowej, szyjki kości promieniowej lub wyrostka dziobiastego ⁴.

Złamania w okolicy łokcia

Do złamań w okolicy łokcia może dojść po upadku, uderzeniu albo urazie sportowym. Częste są złamania wyrostka łokciowego oraz głowy kości promieniowej. Wyrostek łokciowy to kostny „czubek” łokcia, który znajduje się bezpośrednio pod skórą, dlatego jest szczególnie narażony na uraz przy upadku lub bezpośrednim uderzeniu.

Złamanie może powodować silny ból, obrzęk, zasinienie, trudność z poruszaniem łokciem i niemożność podparcia się na ręce. Diagnostyka zwykle obejmuje RTG, a czasem tomografię komputerową. Leczenie zależy od rodzaju złamania, przemieszczenia odłamów, stabilności stawu i potrzeb pacjenta. Niektóre złamania można leczyć zachowawczo, inne wymagają operacji.

Zapalenie kaletki łokciowej

Kaletka łokciowa znajduje się z tyłu łokcia, w okolicy wyrostka łokciowego. Jej zadaniem jest zmniejszanie tarcia między skórą a kością. Zapalenie kaletki może pojawić się po uderzeniu, długotrwałym opieraniu łokcia o twarde podłoże, przeciążeniu, infekcji albo chorobach zapalnych.

Objawem jest najczęściej obrzęk z tyłu łokcia, czasem przypominający miękki „balonik”. Może występować ból, zaczerwienienie, ucieplenie skóry i ograniczenie ruchu. Jeśli pojawia się gorączka, narastające zaczerwienienie, silna bolesność albo podejrzenie zakażenia, potrzebna jest konsultacja lekarska.

Objawy, których nie warto ignorować

Nie każdy ból łokcia wymaga pilnej interwencji, ale są objawy, których nie należy lekceważyć. Szybka diagnostyka jest ważna szczególnie po urazie, przy podejrzeniu złamania, zwichnięcia, uszkodzenia nerwu albo infekcji.

Do lekarza warto zgłosić się, jeśli występuje:

• silny ból po upadku lub uderzeniu,
• widoczna deformacja łokcia,
• duży obrzęk lub szybko narastające zasinienie,
• brak możliwości zgięcia lub wyprostu łokcia,
• uczucie niestabilności stawu,
• drętwienie, mrowienie albo osłabienie dłoni,
• ból promieniujący do palców,
• zaczerwienienie, ucieplenie i gorączka,
• ból utrzymujący się mimo odpoczynku,
• dolegliwości nawracające przy pracy lub sporcie.

W przypadku urazów ostrych podstawowym badaniem obrazowym jest zwykle RTG, ponieważ pozwala ocenić złamania, wysięk w stawie i niektóre cechy uszkodzeń kostnych. Przy dolegliwościach przewlekłych diagnostyka zależy od lokalizacji bólu, podejrzewanej struktury i wyniku badania klinicznego ⁵.

Jak rozpoznaje się przyczynę bólu łokcia?

Diagnostyka zaczyna się od rozmowy i badania. Specjalista pyta o lokalizację bólu, okoliczności urazu, rodzaj pracy, aktywność sportową, czas trwania objawów i czynności, które nasilają dolegliwości. Następnie ocenia zakres ruchu, siłę mięśni, tkliwość, stabilność stawu, czucie, odruchy i funkcję ręki.

W zależności od podejrzenia można wykonać RTG, USG, rezonans magnetyczny, tomografię komputerową albo badania przewodnictwa nerwowego. USG jest pomocne przy ocenie ścięgien, kaletki i tkanek miękkich. RTG dobrze pokazuje złamania i zmiany kostne. Rezonans może być przydatny przy bardziej złożonych urazach więzadeł, chrząstki, ścięgien lub przy bólu, którego przyczyna nie jest jasna.

Na czym polega leczenie urazów i przeciążeń łokcia?

Leczenie zależy od przyczyny. Przy przeciążeniach często stosuje się modyfikację aktywności, ćwiczenia, fizjoterapię, leczenie przeciwbólowe zalecone przez lekarza i stopniowy powrót do obciążeń. Przy zapaleniu kaletki ważne jest ustalenie, czy ma ono charakter jałowy, czy infekcyjny. Przy złamaniach i zwichnięciach konieczne jest postępowanie ortopedyczne, czasem unieruchomienie, nastawienie albo leczenie operacyjne.

Nie powinno się leczyć każdego bólu łokcia w ten sam sposób. Ćwiczenia dobre przy łokciu tenisisty mogą nie być odpowiednie po świeżym zwichnięciu. Rozciąganie może pomóc przy przeciążeniu, ale nie zastąpi diagnostyki po urazie. Dlatego najważniejsze jest ustalenie źródła bólu i dobranie leczenia do konkretnego problemu.

Rehabilitacja stawu łokciowego

Rehabilitacja łokcia ma na celu zmniejszenie bólu, przywrócenie zakresu ruchu, odbudowę siły i poprawę funkcji całej kończyny górnej. Po urazie ważne jest zapobieganie sztywności, ale jednocześnie ochrona gojących się struktur. Przy przeciążeniach kluczowe jest stopniowe zwiększanie tolerancji tkanek na obciążenie.

Plan rehabilitacji może obejmować ćwiczenia zakresu ruchu, wzmacnianie mięśni przedramienia, pracę nad chwytem, stabilizacją barku i łopatki, ćwiczenia nerwowo-mięśniowe, terapię tkanek miękkich oraz naukę ergonomii. U osób pracujących przy komputerze znaczenie może mieć ustawienie stanowiska pracy. U sportowców ważna jest analiza techniki ruchu i stopniowy powrót do treningu.

Jak dbać o łokcie na co dzień?

Profilaktyka bólu łokcia polega na unikaniu długotrwałego przeciążania tych samych struktur. Warto robić przerwy przy pracy manualnej i komputerowej, zmieniać pozycję, nie opierać długo łokci o twardą powierzchnię, stopniowo zwiększać obciążenia treningowe i dbać o technikę ćwiczeń.

Przy pracy z narzędziami ważny jest odpowiedni chwyt i unikanie nadmiernego zaciskania dłoni. Przy treningu siłowym znaczenie ma kontrola ruchu, właściwy dobór ciężaru i unikanie bólu po wewnętrznej lub zewnętrznej stronie łokcia. Jeśli dolegliwości wracają, warto skonsultować je wcześniej, zanim przejdą w przewlekły problem.

Staw łokciowy – nie ignoruj silnego bólu

Staw łokciowy jest złożoną strukturą, która umożliwia zginanie, prostowanie oraz obracanie przedramienia. Jego sprawność zależy od kości, więzadeł, mięśni, ścięgien, nerwów i dobrej współpracy z barkiem, nadgarstkiem oraz dłonią. Ból łokcia może wynikać z przeciążenia, urazu, zapalenia kaletki, uszkodzenia więzadeł, złamania, zwichnięcia albo ucisku nerwu.

Nie warto ignorować silnego bólu po urazie, deformacji, obrzęku, ograniczenia ruchu, drętwienia i osłabienia dłoni. W przypadku przewlekłych dolegliwości ważne jest ustalenie, która struktura powoduje ból. Dzięki odpowiedniej diagnostyce, leczeniu i rehabilitacji można zmniejszyć objawy, poprawić funkcję ręki i bezpiecznie wrócić do codziennych aktywności.

Staw łokciowy – najczęściej zadawane pytania

Źródła:

1. Card R.K., Lowe J.B., Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Elbow Joint, StatPearls / NCBI Bookshelf
2. Kane S.F. i wsp., Evaluation of Elbow Pain in Adults, American Family Physician
3. American Academy of Orthopaedic Surgeons, OrthoInfo – Therapeutic Exercise Program for Epicondylitis
4. Waymack J.R., An J., Posterior Elbow Dislocation, StatPearls / NCBI Bookshelf
5. Kane S.F. i wsp., Evaluation of Elbow Pain in Adults, PubMed